De constante in de verandering: 36 jaar Gelders Genootschap - Afscheidsinterview: Jan Wabeke
De ruimtelijke ontwikkeling van Gelderland is voortdurend in beweging. Opgaven veranderen, beleidsopvattingen verschuiven en de rol van overheden beweegt mee. In deze dynamiek zit ondanks alles veel houvast.
Jan Wabeke kan daar na 36 jaar bij het Gelders Genootschap vanzelfsprekend over meepraten. In een werkomgeving die voortdurend verandert, ziet hij juist een aantal constanten. In het landschap en de stedenbouw, in de manier waarop ontwikkelingen zich voltrekken en in de waarden die steeds opnieuw om aandacht vragen. Naar aanleiding van zijn pensionering reflecteren we op zijn 36 jaar Gelders Genootschap.
Gelderland als werkgebied
Jan groeide op in Eibergen, in het noordoosten van de Achterhoek. In Gelderland opgroeien maakt het volgens hem gemakkelijker om Gelderland te leren kennen en te begrijpen. Het is echter vooral de combinatie van schaal en diversiteit die Gelderland voor hem een prettig werkgebied maakt.
“Gelderland heeft een prettige schaal en is heel divers in landschapstypen. Eigenlijk is Gelderland Nederland in het klein.”
Die combinatie zorgt volgens Jan voor een zekere overzichtelijkheid in de opgaves die liggen bij de Gelderse gemeenten. Kwaliteitszorg werd in de Provincie Gelderland al vroeg een verantwoordelijkheid voor de gemeenten. Een gezamenlijk gevoel dat een plan goed moet worden heerst niet enkel bij de gemeente, maar ook bij de burgers en de initiatiefnemers. De sterke verbondenheid met de plek en de mensen zorgt dat het nooit onprettig werken is. Mensen hechten waarde aan de herkenbaarheid van hun leefomgeving en zijn bereid hiervoor actie te ondernemen.
Die herkenbaarheid gaat bovendien ver terug. Wie Lopen met Van Lennep erbij pakt, het reisverslag waarin schrijver Jacob van Lennep zijn tocht door Nederland in 1823 beschrijft, herkent nog veel van het Gelderland van nu. Dat betekent niet dat de provincie onveranderd is gebleven. Juist doordat Gelderland voortdurend verandert, wordt zichtbaar welke structuren en waarden de tand des tijds doorstaan.
Het cyclische in de ruimte
Wie lang genoeg naar ruimtelijke ontwikkeling kijkt, ziet dat sommige vraagstukken steeds terugkomen. Niet omdat er niets geleerd wordt, maar omdat iedere generatie opnieuw met veranderende omstandigheden voor vergelijkbare fundamentele vragen komt te staan.
Volgens Jan zijn sommige waarden universeel en dragen ze bij aan het identiteitsbesef van een gebied. Dat het Gelders Genootschap zich soms opnieuw met dezelfde thema's bezighoudt, betekent daarom niet dat het werk zich herhaalt.
“De waarden van gebieden moeten steeds opnieuw worden geactualiseerd en bevestigd.”
De ruimtelijke uitdagingen veranderen ondertussen wel degelijk. Wat in de ene periode een belangrijk vraagstuk is, kan jaren later een heel andere betekenis krijgen. Juist daarin zit een cyclisch karakter: thema's keren terug, maar nooit precies in dezelfde vorm.
Soms zit die herhaling letterlijk in de ontwikkeling van de ruimte. Neem de ring (A1-A50) rond Apeldoorn, die ooit als een duidelijke structuur in het landschap werd gelegd. Inmiddels is Apeldoorn langzaam naar die ring toe gegroeid en wordt dit landschap steeds verder gevuld met bebouwing. Een structuur die nooit als grens bedoeld was, is zo een grens geworden tussen Apeldoorn en het buitengebied.
Iets vergelijkbaars zou in de toekomst rond Voorst (N345) kunnen gebeuren. Een ingreep die vandaag een duidelijke structuur in het landschap vormt, kan morgen de aanleiding zijn voor nieuwe ontwikkelingen.
Historische motieven in een tegenwoordige vorm
De geschiedenis bepaalt voor een belangrijk deel hoe gebieden zich ontwikkelen. Historische transportassen zijn daar een goed voorbeeld van. Ze bepalen vaak nog steeds waar bebouwing verschijnt, waar mensen zich naartoe bewegen en waar activiteiten plaatsvinden. Dat is zichtbaar rond oude (provinciale) wegen, spoorlijnen, maar ook bij de meer recente snelwegen. Deze gebieden krijgen een nieuw soort dynamiek, waar men in de planning maar ook in de omgang rekening mee moeten houden.
“Wie een bepaalde keuze maakt in de ruimte, bepaalt daarmee voor een deel ook de toekomst van een gebied.”
Dat vraagt om zorgvuldig omgaan met bestaande structuren. Gelderland is volgens Jan goed in het voortbouwen op wat er al is. Bestaande landschappen, routes en structuren vormen een raamwerk waar nieuwe ontwikkelingen zich logisch aan kunnen hechten.
Maar voortbouwen is niet altijd de beste oplossing. Soms is het juist nodig om een volledig nieuw raamwerk te creëren, waar Park Lingezegen een goed voorbeeld van is. Hier is een nieuwe landschappelijke structuur toegevoegd die niet simpelweg voortbouwt op het bestaande, maar daar juist een nieuwe laag aan toevoegt. Dit soort ingrepen hebben wel een zekere mate van onomkeerbaarheid. Ze veranderen bestaande structuren en daarmee de ruimte zelf. Juist daarom is het van belang om bij ruimtelijke keuzes verder te kijken dan het directe resultaat.
Tegelijkertijd is niets voor de eeuwigheid. De geschiedenis laat ook zien dat eerdere ingrepen weer kunnen worden aangepast of gerepareerd. Wat ooit als een definitieve keuze werd gezien, kan later opnieuw worden veranderd.
De constante is de verandering
Daarmee komen we terug bij de constante die Jan na 36 jaar misschien wel het beste herkent: de verandering zelf.
De ruimte verandert altijd, maar juist in de herkenbaarheid van het verleden schuilt een deel van de kwaliteit van deze ruimte. Oude structuren, landschappen en waarden geven houvast, terwijl nieuwe ontwikkelingen daar telkens een nieuwe betekenis aan geven.
De opgave voor het Gelders Genootschap is daarom niet om verandering tegen te houden. Het gaat erom die verandering goed te begeleiden en het gesprek over de kwaliteit van de omgeving te blijven voeren.
Want misschien is dat na 36 jaar wel de belangrijkste constante: niet het antwoord, maar het gesprek over hoe we de ruimte willen veranderen.