Het verrijken van de waardering van jonge monumenten

De afgelopen periode heeft het Gelders Genootschap onderzoek gedaan naar de mogelijkheden om de waardering van Post 65 objecten op een participatieve manier te verrijken. In het kader van het pilotproject ‘Praktijktoets verrijken van het waarderen van Post 65 monumenten met Samenspraak, Meerstemmigheid en een Integrale Erfgoedbenadering’ van de RCE is er gewerkt met verschillende methoden om een verdiepende laag toe te voegen aan reguliere waardestellingen. 

Traditioneel worden monumenten gewaardeerd op basis van drie hoofdcriteria: de architectuurhistorische waarde, de stedenbouwkundige of landschappelijke waarde en de algemeen cultuurhistorische waarde. Deze waardering wordt uitgevoerd door erfgoedprofessionals, die werken volgens een lange traditie van waarderen aan de hand van onder andere archiefmateriaal en visuele kenmerken van het te waarderen object. 

Erfgoed is niet alleen een getuige van het verleden, maar ook van betekenis voor de mensen in het nu. Met de ondertekening van het Verdrag van Faro in 2024 heeft het Nederlandse erfgoedveld zich verbonden aan een erfgoedbenadering waarin de mens en samenleving en hún relatie met erfgoed centraal staat.  Om meer grip te krijgen op welke manier deze benadering een plaats kan krijgen binnen de (‘klassieke’) cultuurhistorische waardestellingen  startte de RCE de bovengenoemde pilot, mede als onderdeel van het Faro-programma. 

Binnen de pilot zijn dertig voorbeelden van Post’65 architectuur in Nederland onderzocht. Per casus is gezocht naar welke individuele en collectieve emoties, herinneringen en verhalen er bestaan onder belanghebbenden volgens een handreiking opgesteld door de RCE. In deze handreiking zijn alternatieve manieren van onderzoek voorgesteld, waaronder bijvoorbeeld het houden van interviews met gebruikers van het gebouw; het rondsturen van enquêtes naar buurtbewoners of het houden van emotienetwerksessies. Daarnaast zijn ook handvaten geboden met betrekking tot de ontsluiting van de nieuw gevonden informatie en het vormen of versterken van duurzame erfgoedgemeenschappen. 

Erfgoedprofessionals experimenteerden binnen dit project met voorstellen uit de handreiking om de meer belevenisgerichte waarde van de Post 65 casussen voor de mens en de samenleving in kaart te brengen. Dit heeft geleid tot verrijkingen van de traditionele waardering van de jonge monumenten binnen deze pilot.

Drie casussen: Doetinchem, Winterswijk en Roermond
Het Gelders Genootschap heeft in opdracht van de gemeenten Doetinchem, Roermond en Winterswijk meegedaan aan het pilotproject. In Doetinchem en Winterswijk is samengewerkt met het Cultuur- en Erfgoedpact Achterhoek. 

• Doetinchem, De Steck (voormalige bibliotheek)

Voor de casus in Doetinchem is de waardering van de Steck – een gebouw met invloeden van het structuralisme – verrijkt. Hiervoor zijn verdiepende één-op-één interviews gehouden met de eigenaar en de gebruikers van het pand. Daarnaast vond een emotienetwerksessie plaats waarin buurtbewoner, gebruiker, eigenaar en ambtenaar hun eigen emotionele relatie tot het gebouw in kaart bracht via een positiematrix. 

• Winterswijk, Muziekschool Boogie Woogie 

In Winterswijk is gesproken met de directeur van de muziekschool en de projectleider Jongeren, die culturele projecten voor jongeren coördineert. Om het beeld van de betekenis van het gebouw verder te verdiepen, zijn jongeren betrokken die samen muziek maken op deze school. Zij kregen de opdracht een mental map in te vullen: een plattegrond van het gebouw waarop de jongeren hun persoonlijke herinneringen, gevoelens en ervaringen per ruimte konden aanduiden.

• Roermond, Nationaal Indië Monument (NIM)

In Roermond stond het Nederlands Indië Monument centraal, een herdenkingsplek voor militairen die zijn omgekomen in voormalig Nederlands-Indië en Nieuw-Guinea tussen 1945 en 1962. Er zijn één-op-één interviews gehouden met leden van de beherende stichtingen, een veteraan, nabestaanden en de zoon van een van de kunstenaars die betrokken was bij het ontwerp van het monument. Voorafgaand aan het interview werd hen gevraagd een foto te maken van het deel van het ensemble dat voor hen de meeste waarde heeft – een toepassing van de photovoice-methode. Tijdens het interview werden onder andere deze foto’s besproken, waarbij vooral de betekenis achter de gekozen compositie en het perspectief centraal stond. 

Reflectie
De deelname aan deze pilot heet het Gelders Genootschap waardevolle inzichten opgeleverd in de toepassing van participatieve waarderingsmethoden. We hebben ervaren dat het actief betrekken van erfgoedgemeenschappen en gebruikersgroepen bij het onderzoeksproces leidt tot een rijker beeld dat meer (sociale) diepte geeft aan de waardering van het monument.

Tegelijkertijd vraagt deze verrijkte benadering wel om meer tijd en maatwerk. Meerstemmig- en in samenspraak waarderen kan in die zin ook geen kant-en-klaar recept zijn. Het is een proces dat vraagt om afstemming, vertrouwen en flexibiliteit – elke casus kent zijn eigen gevoeligheden en betrokkenen. Hoewel deze verrijking op de reguliere waardering dus meer tijd vraagt, levert het een waarderingsproduct op dat niet alleen inhoudelijk rijk is, maar ook positief bijdraagt aan de maatschappelijke impact van het monument. 

De onderzoekservaringen en eindresultaten van de casussen in dit pilotproject worden samengebracht in het inspiratiedocument ‘Waarderen doe je samen!’, dat later dit jaar verschijnt onder begeleiding van de RCE. Dit document is bedoeld als inspiratie voor onderzoekers, opdrachtgevers en andere betrokkenen bij het waarderen van monumenten om de thema’s meerstemmigheid, samenspraak en de integrale erfgoedbenadering te verwerken in de eigen dagelijkse waarderingspraktijk.