Terugblik Kennisdag - Excursies

Op de fiets Post ’65 erfgoed in Harderwijk

Na de wederopbouw brak voor Harderwijk een periode aan van sterke groei en vernieuwing. De Post 65-periode liet blijvende sporen na in het stadsbeeld: planmatig opgezette woonwijken met veel ruimte voor groen, nieuwe scholen, kerken en winkelcentra, maar ook vakantieparken en culturele voorzieningen. De gebouwen uit deze periode vertellen het verhaal van een tijd van bevolkingsgroei, welvaart en veranderende vrijetijdsbesteding. Post 65-gebouwen bevatten vele kwaliteiten, bijzondere verhalen en zijn de moeite waard om te laten zien en erover te vertellen. Daarom organiseerde het Gelders Genootschap tijdens de kennisdag een speciale ‘fietsroute Post-65’ door Harderwijk. 

De Post 65-periode is namelijk van groot belang geweest voor het huidige aanzicht van de gemeente Harderwijk. In opdracht van de gemeente voerde het Gelders Genootschap een inventarisatie uit, waarbij niet alleen gebouwen in kaart zijn gebracht, maar ook uitbreidingswijken die in deze periode zijn gerealiseerd, waaronder de typische bloemkoolwijken uit de jaren zeventig en tachtig. Het concept van de bloemkoolwijk was een reactie op de tot dan toe strak opgezette woonwijken die na de Tweede Wereldoorlog werden gebouwd. De bloemkoolwijk kenmerkt zich juist door een sterk hiërarchische opzet, waarbij de ordering van verkeersstromen leidend is. De wijken bestaan uit een hoofdweg of ringweg, waaraan autoluwe, doodlopende straten en woonerven zijn gesitueerd. 

Tijdens de fietstocht deden we een van deze typische bloemkoolwijken aan: Stadsweiden. Deze wijk wordt gekenmerkt door de bloemkoolopzet, met doodlopende straten, hofjes, groenstructuren en één duidelijke hoofdweg. Bijzonder was het gedeelte Stromenwaard, waar de gemeente is gestart met een renovatieopgave aan onder andere de Lauwers en Marsdiep. Dit betreft een woonproject uit 1979 en geldt als een typisch voorbeeld van het scheiden van verkeersstromen, waarbij beneden ruimte is voor de auto, terwijl boven ruimte is voor de voetganger. Tijdens de renovatie zijn onder andere balustrades vervangen en is het metselwerk vernieuwd, maar steeds met oog voor behoud van de typische structuur die zo kenmerkend is voor dit type wijk. 

In de Post 65-periode werd er naast het ontwikkelen van nieuwe woonwijken, ook steeds meer aandacht besteed aan nieuwe vormen van vrije tijd. Door toenemende vrije tijd, stijgende welvaart en mobiliteit was het voor steeds meer mensen mogelijk om er een dagje op uit te trekken. Het aantal pretparken, campings en vakantieparken nam daarom toe. Kenmerkend voor Harderwijk is dan ook het Dolfinarium, gebouwd in 1965. Het Dolfinarium gold als een echte voorloper binnen dit type attractiepark, het was zelfs de eerste binnen zijn soort in Europa. 

De fietstocht Post 65 in Harderwijk liet het verhaal zien van een periode van vernieuwing, bevolkingsgroei, van nieuwe vormen van vrijetijdsbesteding en hoe daar op verschillende wijzen, door de jaren heen, vorm aan is gegeven. 

Wandelen langs het Waterfront van Harderwijk

Tijdens de excursie maakten we een wandeling langs het Waterfront van Harderwijk. In de jaren ’90 kampte de stad met grote verkeers- en parkeerproblemen rond het Dolfinarium, een vervuild en verouderd havengebied en een binnenstad die nauwelijks nog verbonden was met het water. Om dit te doorbreken startte de gemeente, samen met verschillende partners, de ontwikkeling van het Waterfront.

Met dit project kreeg Harderwijk een nieuwe, aantrekkelijke kustlijn en keerde de relatie tussen stad en water terug. Er komen in totaal 1.900 woningen, verdeeld over meerdere deelgebieden, elk met een eigen karakter. De parkeerplaatsen op de boulevard maakten plaats voor een levendige stadsboulevard met jachthaven en stadsstrand. Tijdens de excursie deelde Martijn den Braven, stedenbouwkundige van de gemeente Harderwijk, zijn ervaringen over de ontwikkeling van de verschillende deelgebieden en de rol van de gemeente als regisseur.

Een belangrijk onderdeel van het project is het gebied Haverdam. Dit was voorheen een verouderd bedrijventerrein met zware industrie, waaronder één van de twee asbestfabrieken in Nederland. Tegenover lag een veevoederbedrijf waar dagelijks grondstoffen werden aangevoerd. Hierdoor ontstonden grote milieuproblemen pal tegen de binnenstad aan. Tussen het Dolfinarium en het centrum lag bovendien enkel een groot parkeerterrein, waardoor Harderwijk feitelijk niet meer aan het water lag.

De gemeente wilde dit doorbreken door het bedrijventerrein naar de rand van de stad te verplaatsen en tegelijk de verkeers- en parkeerdruk te verminderen. Vroeger reikte het water tot aan de oude stadsmuur, en dat historische beeld vormde een belangrijke inspiratiebron voor de herontwikkeling.

Er werd een masterplan opgesteld met een heldere visie: de verplaatsing van de bedrijven naar een nieuw terrein, de aanleg van een parkeergarage om de parkeerdruk rond het Dolfinarium op te lossen, en de transformatie van het oude industrieterrein tot een nieuwe woonwijk met ruimte voor 1.900 woningen. Hierdoor ontstond ook de mogelijkheid om opnieuw te graven en het water terug te brengen in de stad. Zo kwam het Waterfront stukje bij beetje tot leven – in verschillende fasen en met uiteenlopende deelgebieden, elk met een eigen identiteit, maar samen vormend tot één samenhangend en toekomstbestendig stadsdeel.

In 2015 besloot de gemeente om de doorvaarbaarheid en zichtbaarheid van het water te versterken. Er werd een nieuwe gracht aangelegd, wat extra kwaliteit en beleving toevoegde aan het gebied. Langs deze gracht ontstond ruimte voor woningen met uitzicht op het water, in een geheel autovrije omgeving met parkeergelegenheid aan de binnenzijde. Het resultaat is een groene, rustige woonomgeving die de verbinding tussen stad en water verder versterkt en de kwaliteit van het Waterfront als geheel vergroot.

De excursie gaf een inspirerend inkijkje in hoe visie, samenwerking en ruimtelijke kwaliteit samenkomen om een stad nieuw leven in te blazen en hoe Harderwijk haar band met het water heeft hersteld.

Wandeling door Historische binnenstad van Harderwijk

Voor de kennisdag van 30 oktober 2025 ging een deel van de groep op pad door de historische binnenstad van Harderwijk. Onder begeleiding van Marc Bouw van de gemeente kwamen we langs een aantal bijzondere plekken binnen, en net buiten de stadsmuur. We begonnen gelijk bij de prachtige Catharinakapel, waar Marc wat vertelde over de rijke geschiedenis het voormalige klooster. Er ontstond al snel een discussie over betere invullingen van de historische kloostertuin, die momenteel een parkeerplaats is. Het klooster werd uiteindelijk onderdeel van de universiteit die Harderwijk ooit heeft gehad, vooral bekend door de zes dagen die Linnaeus daar ooit heeft doorgebracht. In dat thema liepen we daarna door naar de botanisch tuin, geïnspireerd door het verhaal van Elyze Storms – Smeets, over de monumentale Grinkgo die hier staat.

Een ander hoogtepunt van de wandeltocht was het verhaal van Boukje Overbeek bij de Smeepoort, waar zij in 2007 bouwhistorisch onderzoek naar deed. Dit maakte onderdeel uit van het onderzoek naar de gehele stadsmuur, vooruitlopend op een intensief restauratietraject. Aan de buitenzijde van de voormalige poort zit een opvallende schoorsteen, waar meteen vragen over werden gesteld. We moesten lang op het antwoord wachten, maar wat bleek: de schoorsteen was bedacht tijdens de restauratie uit 1969. Toen dachten ze dat er zoiets zou hebben gezeten, maar dat is eigenlijk nooit aangetoond. Omdat dit een herinnering vormt aan deze restauratie, is bij de restauratie in 2009 besloten om deze schoorsteen te behouden.

Via het Plantagepark liepen we over het voormalige Kazerneterrein aan het Muntplein, met een rijk verleden. Marc vertelde enthousiast over de verschillende functies: klooster, kazerne, koloniaal werfdepot, de Gelderse Munt. Momenteel zijn het woningen, maar de binnenplaats is nog toegankelijk. Langs de Vanghentoren (nu een woning met bijzondere toevoegingen) liepen we naar ’t Zusje waar we de stadsmuur op konden. Aan de buitenzijde van de muur vertelde Boukje nog wat meer over de restauratie van de stadsmuur in 2009.

We eindigden in het oude stadshuis, waar Marc de sleutel had van de in 1727 gedecoreerde raadzaal met behang in rococostijl en bijzondere plafondschilderingen. Dit was dan ook een prachtige kers op de taart van de historische wandeling. Met het enthousiasme van Marc en het goede weer hadden we zo nog twee uur kunnen rondlopen, maar zijn we toch maar geëindigd in Walhalla met de rest.

Minicursus landschap en stedenbouw

Wie liever de mouwen opstroopte om zelf aan de slag te gaan, kon kiezen voor de minicursus Landschap & Stedenbouw. Een leuke kennismaking met de uitgebreidere Leergang Stedenbouw voor Professionals die Gelders Genootschap ook aanbood. Adviseurs Arjan Nienhuis en Elin Thompassen maakten er een actieve workshop van.

In twee groepen werden historische kaarten bestudeerd om het landschap te leren lezen. Hoe analyseer je wat je allemaal ziet? Hoe zit het met de ondergrond? Wat lees je uit historische kaarten? Hoe woonden, werkten en leefden Harderwijkers vroeger? En wat kunnen we met die kennis vandaag?

In een snelkookpansessie werd een analyse gemaakt, als basis voor opdracht twee: waar kunnen de vijfduizend nieuwe woningen die Harderwijk wil bouwen, het beste ingetekend worden? Die vraag leverde geanimeerde en dynamische gesprekken op over natuurwaarden, mobiliteit, erfgoed, watergangen, nieuw land maken, bijzondere landschappen, ondertunneling van de snelweg en nog veel meer.

“Heel leuk om in sneltreinvaart zo eens mee te maken hoe analyses van een gebied worden gemaakt”, reageerde een wethouder enthousiast. “Goed om met de kaarten op tafel na te denken met elkaar”, vond de voorzitter van de historische vereniging van Harderwijk. “Dat leverde in deze korte tijd al best veel inzicht op. Ik zou zeggen: kom allemaal over een paar jaar nog eens terug om te kijken hoe het is geworden!”