Uitnodiging – Gelderse Watermolenlandschappen, erfgoed met een duurzame toekomst 22 april 2026, Arnhem
De Gelderse Erfgoed Alliantie partners nodigen u uit voor een participatiebijeenkomst over watermolenlandschappen in Gelderland.
Deze bijeenkomst vindt plaats op woensdag 22 april a.s., van 10.00 tot 17.00 uur. We zijn te gast bij Erfgoed Gelderland (Westervoortsedijk 67-D, Arnhem).
In Gelderland hebben zo’n 215 watermolens gestaan, waarvan nog 25 bestaand. Daarnaast zijn in het huidige landschap nog veel restanten te vinden van molenplaatsen, maar ook stuwen, molenvijvers en sloten. Watermolens (door water aangedreven molens) zijn in het verleden gebouwd op logische plekken in het landschap, langs een beek, kwelbeek of een door de mens gegraven sprengbeek. Een watermolen was vaak onderdeel van een groter ruimtelijk ensemble, zoals een dorp, klooster of landgoed. We kijken ook naar de gemeenschappen uit verleden en heden die vorm hebben gegeven aan dit landschap.
In Gelderland onderscheiden we drie typen watermolen(landschappen):
- Watermolens langs sprengenbeken in het stuwwallandschap van Veluwe, Rijk van Nijmegen en Montferland
- Watermolens langs (van oorsprong) natuurlijke beken en kleine rivieren, met name in Achterhoek, Liemers en Gelderse Vallei
- Watermolens in oude steden, zoals Arnhem, Zutphen, Doesburg en Borculo, waarbij een overgang waarneembaar is van beek naar stadsgracht naar rivier.
Watermolenlandschappen vormen een bijzonder stuk erfgoed en cultuurlandschap. Door een beter begrip van de totstandkoming, ontwikkeling, werking, vormgeving en transformatie van watermolenlandschappen krijgen we beter zicht op mogelijkheden en beperkingen bij hedendaags behoud en ontwikkeling in onze ruimere Gelderse leefomgeving. Op 22 april willen we samen met u in beeld brengen welke karakteristieken, opgaven en kansen er zijn voor de verschillende watermolenlandschappen in Gelderland (op ensemble- en systeemniveau, zowel materieel als immaterieel).
U bent van harte uitgenodigd om uw kennis en ideeën met ons te delen! De input van deze dag wordt meegenomen in de Opgaveschets voor Gelderse Watermolenlandschappen.
Geef s.v.p. bij uw aanmelding aan welke twee thema’s bij de deelsessies uw voorkeur hebben. We proberen rekening te houden met uw voorkeur bij de indeling van de werkgroepen. Het programma, inclusief meer informatie over de deelsessies, vindt u onderstaand.
We hopen u te mogen begroeten op 22 april.
NB: Vragen kunt u mailen aan projectleider Elyze Storms-Smeets, e.storms@geldersgenootschap.nl
NB: Natuurlijk stemmen we deze opgaveschets af met het project rond visievorming voor Nederlandse watermolenlandschappen van Vereniging De Hollandsche Molen.
Aanmelden is helaas niet meer mogelijk; de bijeenkomst is volgeboekt.
Programma Gelderse Watermolenlandschappen 22 april 2026
Locatie: Westervoortsedijk 67-D, Arnhem
10.00 uur: Inloop met koffie, thee en lekkers
Plenair
10.30 uur: Welkom door de Gelderse Erfgoedalliantie partners
10.40 uur: Introductie op Gelderse watermolenlandschappen, door Elyze Storms-Smeets
11.15 uur: Veluwse watermolenlandschappen, aan de hand van 2 voorbeelden, door Ciska van der Genugten
11.35 uur: Lessen uit het ErfgoedDeal project ‘Dommelse watermolenlandschappen’, door Riet Meijer
12.00 uur: Lunch (vegetarisch)
Parallelle deelsessies (voor uitleg zie volgende pagina)
12.45 uur: 1e ronde deelsessies
13.45 uur: Wisseling deelsessies
14.00 uur: 2e ronde deelsessies
Plenair
15.00 uur: Korte plenaire terugkoppeling over de deelsessies
15.20 uur: Panelgesprek over de toekomst van Gelderse watermolenlandschappen met Vereniging De Hollandsche Molen, Waterschap Rijn & IJssel, Geldersch Landschap & Kasteelen en een Gelderse molenaarsfamilie.
16.00 uur: Afsluitend drankje
17.00 uur: Einde
Deelsessies
U kunt zich opgeven voor deelsessies met verschillende thema’s rondom Gelderse watermolenlandschappen. Bij de aanmelding geeft u uw 1e en 2e voorkeur aan. De deelsessies, in twee rondes, worden geleid door deskundigen van de Gelderse Erfgoed Alliantie partners.
A. Co-creatie in een watermolenlandschap, door Thomaz van Os (Molenfederatie Gelderland) en Roel Kramer (Erfgoed Gelderland)
Participatief en co-creatief waterbeheer benadrukt het belang van betrokkenheid van de gemeenschap bij het behoud van cultureel erfgoed. Het erkent dat het behoud van watermolens niet alleen draait om het restaureren van gebouwen, maar ook om het in stand houden van de ecologische en sociale gebruiken die ermee samenhangen. Wie waren en zijn de actoren binnen het watermolenlandschap? Is er sprake van een watermolengemeenschap? Inzicht in de sociale en culturele dimensie van het beheer, behoud en ontwikkeling van watermolens en watermolenlandschappen is cruciaal om te komen tot gebiedsgerichte samenwerking. Van individuele molenaar tot landgoedeigenaar, van gemeente tot waterschap… in deze sessie brengen we samen het sociale landschap rondom watermolens en watermolenlandschappen in beeld.
B. Beleidskaders voor watermolen, -ensemble en -landschap, door Elyze Storms-Smeets (Gelders Genootschap) en Huub Vilé (Erfgoed Gelderland)
De nog bestaande watermolens in Gelderland zijn rijksmonumenten. De wijdere omgeving (ensemble en landschap) en locaties van verdwenen watermolens (met mogelijke restanten) zijn meestal niet aangemerkt als beschermde erfgoedsite of cultuurlandschap. Wat zijn de erfgoedwaarden van watermolens/ensembles/ landschappen? Wat zijn de lokale en regionale beleidskaders die benut kunnen worden voor het verankeren van watermolens, watermolenensembles en watermolenlandschappen? Wat kan op gemeentelijk, provinciaal of rijksniveau worden bereikt? In deze sessie verkennen we samen bestaande beleidskaders en de mogelijkheden/ wensen voor de toekomst.
C. Omgaan met te veel en te weinig water, door Ciska van der Genugten (Geldersch Landschap & Kasteelen) en Henriette Ruinen (Erfgoed Gelderland)
De Gelderse watermolenlandschappen behoren tot Hoog-Nederland met zijn glooiende (vaak zandige) landschappen. Als gevolg van klimaatverandering kampt het gebied met extremen van te veel en te weinig water. Bij het aanpakken van de huidige problemen van droogte en overstromingen is een puur technologische benadering zelden voldoende, hoewel deze nog steeds dominant lijkt. De afgelopen jaren is een erfgoedgerichte aanpak voor wateruitdagingen gepromoot, waarbij ruimtelijke planners worden gemotiveerd om ‘past forward' te kijken in plaats van ‘fast forward'. Hoe kunnen we leren van het verleden? Welke kansen bieden watermolenlandschappen voor de omgang met te veel en te weinig water?
D. Ontwerpen aan een multifunctioneel water(molen)landschap, door Arjan Nienhuis (Gelders Genootschap) en Lian van der Zon (Erfgoed Gelderland)
Om ons zo goed mogelijk aan te passen aan een veranderend klimaat, zou het water- en bodemsysteem een sturende rol moeten krijgen bij de ruimtelijke ordening. Waarbij functie volgend is op het waterpeil. Om dat voor elkaar te krijgen, is een omslag nodig in denken en doen. Een ontwerpgerichte en integrale benadering helpt daarbij. In deze sessie bekijken we de water(molen)landschappen door de tijd heen en brengen zowel mogelijkheden als beperkingen in kaart. Waar en hoe kunnen ruimtelijke functies elkaar versterken of verweven worden tot (nieuwe) cultuurlandschappen? We schetsen aan ontwikkelingen van water(molen)landschappen in relatie tot een toekomstige, multifunctionele leefomgeving.
Na aanmelding ontvangt u een bevestiging op het door u doorgegeven mailadres.
De Gelderse Erfgoedalliantie partners bestaan uit Gelders Genootschap (kwartiermaker), Provincie Gelderland, Geldersch Landschap & Kasteelen, Molenfederatie Gelderland, Erfgoed Gelderland, Monumentenwacht Gelderland, Gelders Restauratiecentrum en Stichting Gelderse Kerken.