Project in de kijker: Wonen op Dekkerswald

In de komende jaren transformeert landgoed Dekkerswald naar een inclusieve woonbuurt. Een plek waar mensen naar elkaar omkijken en samen wonen in een natuurrijke omgeving. Een plek ook waar heden en verleden samenkomen: monumentale en hedendaagse architectuur in een nieuwe stedenbouwkundige en landschappelijke setting. Het Gelders Genootschap denkt en adviseert vanuit al haar disciplines mee om Dekkerswald een mooie tweede jeugd te geven.

Historie
Verscholen in de bossen tussen Groesbeek en Nijmegen ligt landgoed Dekkerswald. Hier was sinds 1913 een rooms-katholiek sanatorium voor tuberculoselijders gevestigd, gesticht door de Vereeniging tot Stichting van Rooms-Katholieke Herstellingsoorden voor Longlijders en Zwakke Kinderen. De Amsterdamse architect Eduard Cuypers ontwierp het complex, inclusief een parkachtige tuin en wandelgebieden. Na de Tweede Wereldoorlog wordt het complex fors uitgebreid met onder meer paviljoens voor patiënten en personeel, een begraafplaats en woningen voor personeel. Naast het sanatoriumgebouw zijn veel historische elementen gespaard gebleven, zoals dienst- en portierswoningen, de woning van de directeur, een kapel en een voormalige lighal.

Bronvermelding:
Afbeelding 1: vogelvlucht van Dekkerswald, wUrck architectuur stedenbouw landschap BV
Afbeelding 2: sanatoriumgebouw, wUrck architectuur stedenbouw landschap BV

Zorgzame buurt
Sinds 2009 lonkt er met het concept ‘zorgzame buurt’ een nieuw toekomstperspectief voor Dekkerswald. Er zijn nieuwe gebouwen gerealiseerd voor wonen en zorg, de kapel is herbestemd tot gemeenschapsruimte en uitgebreid met een theehuis en er werd een gemeenschappelijke tuin aangelegd. Maar de ambitie reikt verder en onder de naam ‘Wonen op Dekkerswald’ wordt het landgoed in een gezamenlijk initiatief van de gemeente Berg en Dal, Oosterpoort, Van de Klok en ZZG zorgroep Dekkerswald getransformeerd naar een inclusieve woonbuurt. Gebouwd op de pijlers inclusiviteit, natuur en gemeenschap wordt in verschillende fasen in een parkachtige setting een breed aanbod van circa 395 woningen gerealiseerd, zowel grondgebonden als appartementen en in diverse prijsklassen (huur en koop).

Ontwikkeling
Door de jaren heen is er op Dekkerswald in een mix van historische en nieuwe bebouwingen een gevarieerd en eclectisch geheel ontstaan. Een duidelijke visie voor de ontwikkeling van het terrein ontbrak, waardoor er weinig samenhang is tussen de gebouwen. Ook in de inrichting en het beheer van het terrein is weinig samenhang door de dominantie van parkeerhofjes, paadjes, tuintjes en hekwerken. Deze veelal ad hoc ingrepen benadrukken, zeker met het oog op de toekomst, de noodzaak van een ruimtelijke en programmatische visie. Op 16 mei 2025 is de gemeenteraad van Berg en Dal akkoord gegaan met het opstellen van één omgevingsplan en bureau wUrck architectuur stedenbouw landschap BV uit Rotterdam heeft een visie geschetst en een stedenbouwkundig- en beeldkwaliteitplan opgesteld dat de komende jaren in inrichtingsplannen wordt uitgewerkt. Na diverse sessies met de ontwerpers heeft de Commissie Omgevingskwaliteit van Berg en Dal hier inmiddels positief op geadviseerd.

Bronvermelding:
Afbeelding 3: concept zorgzame buurt, wUrck architectuur stedenbouw landschap BV
Afbeelding 4: stedenbouwkundig plan, wUrck architectuur stedenbouw landschap BV

Visie
Uitgangspunt van de visie is dat de nieuwe ruimtelijke en functionele structuur van Dekkerswald gericht is op natuurbehoud en - ontwikkeling en het maken van ontmoetingsruimtes. Hierbij domineren twee hoofdassen: de horizontale “levenslijn” voor interne verbinding en de historische noord-zuidas als bospad, beide met sterke zichtlijnen zonder bebouwing. De “levenslijn” verbindt bestaande en nieuwe publieke buitenruimtes en individuele gebouwen, het bestaande laantje wordt opnieuw vormgegeven en kleinschalige woningen worden toegevoegd. Nieuwe compacte woongebouwen en grondgebonden woningen worden verspreid over het gebied, vooral in het westen. Er is veel aandacht voor het landschap, waabij waardevolle bomen, bosgebieden en graslandjes worden geïntegreerd in een nieuw heide schraalgrasland, met nieuwe bosgebieden langs de flanken.

Uitgangsgspunt is ook dat waardevolle cultuurhistorische elementen worden behouden, zowel voor wat betreft de natuur, de architectuur en de kunst. Zo worden historische boslanen versterkt en het oorspronkelijke uitzicht vanuit de historische tuin bij het sanatoriumgebouw hersteld. Het sanatoriumgebouw wordt als woongebouw in oude luister hersteld en rommelige aanbouwen van latere datum worden verwijderd. Ook andere historische gebouwen zoals de kapel, de directeurswoning en de bestaande lighal worden behouden. Hetzelfde geldt voor het Heilig Hartbeeld in de historische tuin, de Mariagrot en de voormalige begraafplaats van de zusters.

Identiteit
Voor het gebied zijn zes beeldkwaliteitclusters voorgesteld, elk met zijn eigen karakter maar wel binnen een bepaalde gemeenschappelijke consistentie. Met het toevoegen van nieuwe bebouwing ligt er nu de kans om in het eclectische geheel dat Dekkerswald is geworden meer samenhang te creëren en tegelijkertijd het karakter van specifieke clusters te versterken. De zes clusters zijn: de levenslijn, het sanatoriumcomplex, een bruisend hart met een nieuw klooster rond een centrale (moes-)tuin, het entreegebouw ‘de parel’ als een alzijdig schakelelement, en het lint en op de hei met villa’s langs de Boslaan en veranda- en patiowoningen.

Ter versterking van het concept ‘zorgzame buurt’ zal er een goede interactie tussen de gebouwen worden gecreëerd, waarbij buitenruimten in elkaar over vloeien en de gebouwen direct aansluiten op de collectieve buitenruimten die specifiek ingericht worden op ontmoeting. Doordat de natuur tot aan de gevels van de gebouwen reikt, staan deze als het ware in het landschap. Er zullen geen hekken en geen privédomeinen zijn.

Hoewel de architectuur van Dekkerswald door de ontwikkelingen door de jaren heen zeer gevarieerd is, delen de gebouwen enkele gemeenschappelijke aspecten. Het dominante materiaal is metselwerk, met verschillende soorten bakstenen en kleurstellingen. In deze traditie van baksteenarchitectuur zal met een eigentijdse en ingetogen uitstraling worden doorgebouwd. Daarbij zal de architectuur in het beeldkwaliteitsplan op voorhand niet in een strak keurslijf worden gegoten. Er zal ook ruimte zijn voor andere creatieve ideeën die binnen de gewenste moderne en eigentijdse architectuur passen. Uitzonderingen op de regels zijn dus welkom en het zal aan de Commissie Omgevingskwaliteit zijn om te beoordelen of deze ideeën passend zijn.

Bronvermelding:
Afbeelding 5: vogelvlucht, wUrck architectuur stedenbouw landschap BV
Afbeelding 6: uitgangspunten cultuurhistorie, wUrck architectuur stedenbouw landschap BV
Afbeelding 7: clusters, wUrck architectuur stedenbouw landschap BV