Afsluiting Oorlog in Arcadië.
Slotbijeenkomst Oorlog in Arcadië 3 juli 2024
Drie-en-een-half jaar hebben we onderzoek gedaan naar Nederlandse kastelen en landgoederen in de Tweede Wereldoorlog. We hebben ontelbare archieven, kranten en beeldbanken doorgespit, met (nazaten van) ooggetuigen gesproken en veldwerk gedaan op plekken waar de oorlog nog bijna voelbaar is in het landschap. Net zo belangrijk was de dialoog met huidige eigenaren, onderzoekers, beheerders en overheden tijdens de Oorlog in Arcadië excursies en netwerkbijeenkomsten.
Op woensdag 3 juli vond de slotbijeenkomst van het project plaats in de concertzaal van Oosterbeek met een mooie opkomst van ongeveer 150 deelnemers!
De middag begon met een welkom door projectleider Elyze Storms-Smeets en dagvoorzitter Marlies Claasen, waarna de deelnemers in groepen uiteen gingen naar de actieve deelsessies: Wim Huijser nam een groep mee op wandeltocht over een deel van het Pad van de Vrijheid. Nick van den Berg organiseerde een fietsexcursie langs de nog zichtbare littekens in het landschap tussen Oosterbeek, Driel en Doorwerth. Onder leiding van Lisa van Kessel bezocht een groep het Airborne Museum op landgoed Hartenstein. Christel Steentjes, Suzanne ter Harmsel (BOEi) en Nick Warmerdam (Erfgoedhuis Zuid-Holland) organiseerden een workshop met als thema de uitdaging van herbestemming van door de bezetter gebouwde bouwcomplexen. In een mini-symposium onder leiding van Marlies Claasen en Elyze Storms-Smeets werden drie korte lezingen gegeven (door Willemieke Ottens, Ingrid Jacobs en Michiel Purmer) en was een gesprek met OiA auteurs Yme Kuiper en Kees Ribbens.
Na de deelsessies gaf projectleider Elyze Storms-Smeets de keynote lezing met de belangrijkste bevindingen van het onderzoek en presenteerde ze het publieksboek Oorlog in Arcadië. Nederlandse kastelen en landgoederen in de Tweede Wereldoorlog (WBooks) en de handreiking ‘Erfgoed van de Tweede Wereldoorlog op kastelen en landgoederen’.
Na een gesprek tussen dagvoorzitter Marlies Claasen met Renée Koning (directeur van Gelders Genootschap), en Robert Quarles van Ufford (voorzitter van de Nederlandse Kastelenstichting) werd het eerste exemplaar van het publieksboek overhandigd aan Margreet Greep-van der Hammen (ooggetuige), Quirine van Heek (landgoedfamilie Van Heek), Diederik de Loë (kasteel en landgoed Mheer), Adam Barbolet (Canadese Ambassade) en Leo van Putten (onderzoeker kasteel Amerongen). Zij vertegenwoordigden de community of practice, die onmisbaar is geweest voor dit project!
Het was een enorm geslaagde dag, die werd afgesloten met een gezellige borrel!
Publieksboek
Arcadië, paradijs op aarde. Zo werden Nederlandse kastelen en landgoederen vanaf de zeventiende eeuw vaak gezien. In Nederlands landgoedonderzoek is de periode 1940-1945, waarin de oorlog naar arcadië kwam, veelal onderbelicht. Nederlandse, Duitse en Geallieerde legers vorderden een groot aantal kastelen en landhuizen met hun bijhorende boerderijen en gronden. Eigenaren werden geconfronteerd met gevaarlijke situaties en stonden vaak voor onmogelijke keuzes, die nog decennia lang invloed zouden hebben.
Meer dan 90 Nederlandse landgoederen werden door het Nederlandse leger gebruikt tijdens de mobilisatie. Maar liefst 400 werden gevorderd door de Duitse bezetter voor uiteenlopende functies. Zo’n 105 kastelen en landhuizen raakten compleet verwoest door oorlogsgeweld en honderden licht tot zwaar beschadigd. Door buitenverblijven te bestuderen als microkosmossen in bezettingstijd ontstaat dieper begrip van het leven op het platteland.
Veel thema’s komen aan bod. Niet alleen het militaire belang van landgoederen, maar ook zelfvoorzienendheid, kunst(roof), de rol van eigenaren, toerisme, verwoesting en wederopbouw.
Via thematische essays, kaderteksten met ‘stemmen uit het verleden’ en zes persoonlijke geschiedenissen, geeft Oorlog in Arcadië zowel een overzicht van belangrijke gebeurtenissen en processen rondom Nederlandse kastelen en landgoederen in oorlogstijd, als intieme, persoonlijke inzichten van landgoedeigenaren, militairen en vluchtelingen.
Het landelijke onderzoek Oorlog in Arcadië, over Nederlandse kastelen en landgoederen in de Tweede Wereldoorlog, is een samenwerking van het Gelders Genootschap en de Nederlandse Kastelenstichting.
Met bijdragen van Nick van den Berg, Marlieke Damstra, Julia van Duijvenvoorde, Wouter van Elburg, Merel Haverman, Manuela Hoepman, Ingrid Jacobs, Yme Kuiper, Ad van Liempt, Willemieke Ottens, Hinke Piersma, Michiel Purmer, Kees Ribbens, Hanneke Ronnes, Joost Rosendaal, Elyze Storms-Smeets, Kim van de Ven, Fred Vogelzang en Sazya Zeefat.
Het publieksboek, onder redactie van Elyze Storms-Smeets en Nick van den Berg, is verkrijgbaar op de websites van WBOOKS en van de Nederlandse Kastelenstichting, de eerste drie maanden met korting!
Handreiking
De handreiking is gebaseerd op erfgoedonderzoek door het Oorlog in Arcadië onderzoeksteam, adviezen van de landelijke adviesraad en regionale adviescommissies en de ervaringen en kennis van de Oorlog in Arcadië community of practice, waaronder (nazaten van) ooggetuigen, landgoedeigenaren, overheden, historici, conservatoren en vrijwilligers.
In de handreiking staat het erfgoedonderzoek centraal.
De hoofdvraag hierbij was: Hoe gaan we nu, als eigenaren en overheden, om met het WOII verleden op kastelen, buitenplaatsen en landgoederen, en hoe kunnen we in de toekomst hier (beter) mee omgaan (erfgoedtoerisme, -educatie, -representatie, -beleid én beheer)?
Voor het erfgoedonderzoek hebben we vier erfgoedregio’s geselecteerd, verspreid over Nederland. Regio’s met aanzienlijk veel landgoederen en waar de oorlog een grote rol heeft gehad. De regio’s zijn Utrechtse Heuvelrug, Noord-Limburg, de Veluwezoom (Gelders Arcadië), de en Langs de Kust (Atlantikwall). Voor deze regio’s is gekozen omdat hier de landgoederen over het algemeen goed in beeld zijn, er al een netwerk van eigenaren, overheden en experts bestaan, en het verhaal van ‘Oorlog in Arcadië’ een belangrijke rol heeft gespeeld in deze landgoederenzones.
De handreiking begint met een hoofdstuk over deze vier regio’s: Atlantikwall (Langs de Kust), Gelders Arcadië (Veluwezoom), Noord-Limburg en de Utrechtse Heuvelrug (Stichtse Lustwarande). Dat hoofdstuk start met een algemene introductie over ‘arcadië’ (kastelen, buitenplaatsen en landgoederen) en welk soort WOII-erfgoed daar aangetroffen kan worden. Vervolgens wordt per regio een korte geschiedenis van de landgoederenzone gegeven (de creatie van ‘arcadië’) en wordt de impact van de Tweede Wereldoorlog in die regio behandeld. Voor elke regio is op basis van historische gegevens en veldwerk een inventarisatie van WOII-erfgoed gemaakt. Elke regionale paragraaf wordt afgesloten met een beknopt verslag van de gemaakte erfgoedfilm en de gehouden erfgoedbijeenkomst en study visit. Vervolgens staan vier thematische hoofdstukken centraal, die de basis vormen van deze handreiking. Elk hoofdstuk heeft een eigen erfgoedthema: Collecties en Onderzoek, Beheer en Beleid, Herinneren en Vertellen, en de Kracht van Ontwerp.
Met bijdragen van: Elyze Storms-Smeets, Marlieke Damstra, Nick van den Berg, Sazya Zeefat, Kim van de Ven, Dwayne Beckers, Lisa Timmerman, Manuela Hoepman, Alexandra Berends, Sietske Annevelink-Schurer, Annemieke Hogervorst, Hélène Bremer en Luisa Dorsman.
