Bouwhistorisch onderzoek: verschillende vormen en werkzaamheden

Elk historisch gebouw vertelt een uniek verhaal. Bouwhistorisch onderzoek helpt om deze geschiedenis te begrijpen en is gericht op het vastleggen van de bouwgeschiedenis van een gebouw of gebouwencomplex. Afhankelijk van het gebouw en het doel van de studie kunnen verschillende onderzoeksmethoden worden ingezet. 

Verschillende vormen van bouwhistorisch onderzoek

Er bestaan verschillende vormen van bouwhistorisch onderzoek, die verschillen in schaal en diepgang:

Bouwhistorische inventarisatie
Een bouwhistorische inventarisatie is een gebieds- of collectiegericht onderzoek waarbij meerdere gebouwen binnen een geselecteerd gebied worden onderzocht.

Het onderzoek bestaat uit veldwerk dat zich beperkt tot een analyse en het maken van foto’s vanaf de openbare ruimte, aangevuld met een beknopt onderzoek naar literatuur-, beeld- en kaartbronnen. De resultaten worden vastgelegd in een rapport met een korte beschrijving en waardering per object en kunnen tevens op kaart worden weergegeven. De inventarisatie vormt daarmee een belangrijke basis voor onder meer bouwhistorische verwachtings- en waardenkaarten, de aanwijzing van monumenten en ruimtelijk beleid.

Bouwhistorische verkenning
Een bouwhistorische verkenning is een objectgericht onderzoek naar één gebouw of een ensemble van gebouwen. Het onderzoek brengt de bouwgeschiedenis in hoofdlijnen in beeld en geeft inzicht in de cultuurhistorische waarden. 

Het onderzoek bestaat uit veldwerk waarbij zowel het exterieur als het interieur worden onderzocht, gefotografeerd en gedocumenteerd. Het onderzoek is non-destructief en wordt aangevuld met het bronnenonderzoek dat onder andere bestaat uit raadplegen van historisch kaart- en beeldmateriaal, kadastraal onderzoek, het bouwarchief en literatuuronderzoek. 

De resultaten worden vastgelegd in een rapportage die bestaat uit een overzicht op hoofdlijnen van de bouwgeschiedenis, een beschrijving en analyse van de bestaande toestand, ondersteund door een beeldrapportage. Daarnaast bevat de rapportage globale bouwfaseringstekeningen en een waardestelling met waardestellingstekeningen.

Bouwhistorische opname
Een bouwhistorische opname is de meest uitgebreide vorm van objectgericht onderzoek naar één gebouw of een ensemble van gebouwen. Hierbij wordt de bouwgeschiedenis gedetailleerd in beeld gebracht en geeft het een overzicht in de cultuurhistorische waarden van het object. 

Het onderzoek bestaat uit veldwerk waarbij zowel het exterieur en het interieur worden onderzocht, gefotografeerd en gedocumenteerd. Indien noodzakelijk kan beperkt destructief onderzoek worden uitgevoerd, bijvoorbeeld door latere afwerkingen plaatselijk te verwijderen om oudere bouwfasen zichtbaar te maken. Het onderzoek wordt aangevuld met uitgebreid bronnenonderzoek dat onder andere bestaat uit raadplegen van historisch kaart- en beeldmateriaal, kadastraal onderzoek, het bouwarchief en literatuuronderzoek.

Bij een bouwhistorische opname wordt het gebouw of ensemble van gebouwen uitgebreid gedocumenteerd. Waar relevant worden schetsen gemaakt van historische constructies, bouwsporen, materiaaltoepassingen, architectonische details of telmerksystemen. De resultaten worden vastgelegd in een rapportage die bestaat uit een beschrijving van de bestaande toestand met beeldrapportage, een uitgebreide analyse van de bouwgeschiedenis met bouwfaseringstekeningen en een waardestelling met gedetailleerde waardestellingstekeningen. 

Voorbeeld uit de praktijk: Herenhuis Parkstraat 30, Arnhem
Het Gelders Genootschap voerde, in opdracht van Wooncorporatie Mooiland, een bouwhistorische verkenning met waardestelling uit voor het rijksmonumentale herenhuis aan Parkstraat 30 in Arnhem. Hoewel de transformatie op dat moment nog niet concreet gepland was, was het van belang om inzicht te krijgen in de mogelijkheden en beperkingen voor toekomstige aanpassingen of uitbreidingen. De verkenning en waardestelling geven een helder beeld van de monumentale waarde van het gebouw, wat bijdraagt aan een verantwoorde besluitvorming voor de geplande transformatie.

Onderzoeksmethode: Bronnenonderzoek en veldwerk
Om de bouw- en gebruiksgeschiedenis van het pand in kaart te brengen, werd een combinatie van bronnenonderzoek en veldwerk toegepast:

• Bronnenonderzoek: uit bouwtekeningen uit 1935 blijkt dat er een vergunning werd verleend voor de verbouwing van het woonhuis tot kantoor, magazijn en bovenwoning. De tekeningen tonen ook de destijds aanwezige hoofdstructuur, met een centrale gang en trappenhuis. Daarnaast vermeldt de tekening een aanbouw aan de achterzijde. Latere bouwtekeningen uit 1985 laten zien dat het pand werd verbouwd tot ateliers met kantoorruimte, waarbij de aanbouw uit 1936 werd verwijderd. Kadastraal onderzoek bevestigde dat deze aanbouw in 1988 werd gesloopt.
• Veldwerk: Dit leverde verdere inzichten op over de huidige situatie van het pand en de bouwsporen van eerdere verbouwingen, zoals aanpassingen aan de achtergevel op de plek van de voormalige aanbouw. Het onderzoek toonde ook aan dat delen van de oorspronkelijke interieurindeling behouden zijn gebleven. Historische afwerkingen, zoals paneeldeuren, deur- en raamomlijstingen, lambrisering onder de vensters, vensterbanken en trapafwerkingen, waren nog deels aanwezig. 

Belang voor eigenaren en ontwikkelaars
Voor eigenaren en ontwikkelaars biedt het bouwhistorisch onderzoek waardevolle uitgangspunten en richtlijnen voor een verantwoorde benadering van het pand. De waardestelling vormt een toetsingskader voor eventuele restauraties, verbouwingen of herbestemmingen. Dit is van belang omdat het de mogelijkheid biedt om de cultuurhistorische waarde van het gebouw te behouden of zelfs te versterken, terwijl tegelijkertijd wordt voldaan aan de functionele en moderne eisen van het project.