Een nieuwe kop op de watertoren van Culemborg

En de herontwikkeling van het pompgebouw en het gebied rondom de toren

In Culemborg staat aan één van de toegangswegen tot de binnenstad een watertoren. In het groen, tussen appel- en perenbomen. Aan weerszijden liggen woningen die onderdeel zijn van de ecowijk Lanxmeer. Een bijzondere locatie en door de hoogte van 35 meter is de watertoren een markant onderdeel van het beeld van Culemborg. 

De watertoren is gebouwd in 1911 en heeft een waterreservoir van 200 m3. Vanwege instortingsgevaar is in 1972 aan de bovenzijde van de toren, de zogenaamde kop, het metselwerk verwijderd en daarvoor is een stalen damwandplaat gevelbekleding in de plaats gekomen. De aangepaste kop stond destijds een bescherming als monument in de weg. Voor Culemborg vormt de watertoren een baken van cultuurhistorische identiteit.

Naast de watertoren staat het pompgebouw. De watertoren en het pompgebouw zijn in 2005 buiten gebruik gesteld.

In 2018 is de familie van der Veer eigenaar geworden van het complex. Door de familie zijn meerdere opties tot herontwikkeling van de watertoren en het pompgebouw onderzocht. Uiteindelijk is besloten om in de kop van de toren een woning in combinatie met een bed & breakfast te realiseren, in het pompgebouw twee wooneenheden aan te brengen en op de gronden rondom de toren en het pompgebouw een aantal woningen te bouwen. De gemeente Culemborg heeft als voornemen de watertoren en het pompgebouw na de renovatie en de verbouwing aan te wijzen als gemeentelijk monument.

Om de kwaliteit van deze planontwikkeling te kunnen borgen en uiteindelijk het vergunningstraject voorspoedig te kunnen laten verlopen wordt er een Kwaliteitsteam gevormd. In dit Kwaliteitsteam Watertorenkwartier is de gemeente Culemborg vertegenwoordigd door twee adviseurs op het terrein van cultuurhistorie, monumenten en stedenbouw. Gemandateerd door en namens de Commissie Omgevingskwaliteit hebben twee architect leden zitting in het Kwaliteitsteam. De presentaties aan het Kwaliteitsteam worden verzorgd door de initiatiefnemers en de architect. Ook de Omgevingsdienst Rivierenland is  aanwezig om al in een vroeg stadium met betrekking tot het vergunningstraject te kunnen adviseren.

Het toetsingskader voor het Kwaliteitsteam is, naast de Welstandsnota, het Kavelpaspoort Watertorenkwartier Culemborg. In het kavelpaspoort is een hoofdstuk over de gewenste beeldkwaliteit opgenomen. Hierin worden voor de verschillende onderdelen van deze ontwikkeling meerdere toetsingscriteria opgesteld.

Het Kwaliteitsteam Watertorenkwartier komt in de loop der jaren meerdere keren bij elkaar. Naast de nieuw te realiseren woningen en de herbestemming van het pompgebouw gaat de meeste aandacht uit naar de kop van de watertoren.  De huidige kop vraagt om vernieuwing om op de juiste wijze ruimte te kunnen bieden voor een nieuw programma. De gewenste beeldkwaliteit met betrekking tot de kop gaat uit van herbouw in een eigentijdse vormgeving. Passend bij de nieuwe functie sluiten functionaliteit en constructieve expressie aan op het voormalige utilitaire karakter in een abstract en gelaagd beeld. 

De eerste ontwerpen voor de nieuwe kop komen tegemoet aan de uitgangspunten uit het kavelpaspoort. Het ontwerp waarop de vergunning zal worden aangevraagd doet dit naar de mening van het Kwaliteitsteam niet. Er is onvoldoende sprake van een abstract en gelaagd beeld. De grote hoge kozijnen die over de drie verdiepingen van de kop doorlopen, en aan de boven en onderzijde zijn afgerond, laten in combinatie met de gevelbekleding een figuratief beeld zien. Het tegenovergestelde van abstract. Ook de gelaagdheid is verdwenen. Het Kwaliteitsteam vraagt om een aanpassing. Er volgen meerdere besprekingen tussen het Kwaliteitsteam en de initiatiefnemer en architect. Het is vooral dankzij de bereidheid en de snelheid van de initiatiefnemer en de architect dat er binnen korte tijd een overtuigend eindbeeld voor de kop van de toren aan het Kwaliteitsteam kan worden gepresenteerd.

Het nieuwe beeld kenmerkt zich doordat er meer stalen strips worden aangebracht tussen de gevelbeplating en ook worden een aantal van deze strips die zich bevinden binnen de raampartijen groter (dieper) gemaakt. Samen met de afrondingen die verdwenen zijn ontstaat er een meer gelaagd en ook een meer abstract beeld.

De omgevingsvergunning is inmiddels verleend. De initiatiefnemer en de architect zijn op dit moment bezig met de technische uitwerking en de voorbereiding op de uitvoering. Gedurende deze fase zijn er helaas technische mankementen geconstateerd in de schacht van de toren. Een behoorlijke financiële tegenvaller die ook consequenties heeft voor de uitvoering van de kop van de toren en de andere onderdelen van deze bijzondere herontwikkeling.

Het Kwaliteitsteam zal binnenkort worden uitgenodigd om mee te denken en om samen tot een haalbaar en kwalitatief sterk plan te kunnen komen.

Foto's zijn van Leo Harders en tekeningen van architect SYNarchi, Edwin Paymans