Project in de kijker: Historische schepen Harderwijk
Als fanatiek zeiler is het natuurlijk geweldig om in gemeenten te adviseren die een hechte band hebben met water. Hattem, Harderwijk, Zeewolde en binnenkort Elburg hebben die band met het water als Hanzestad, vissersdorp of meer recreatief. Historische schepen hebben mij altijd geboeid van stoere werkschepen tot prachtig gelijnde jachten. Nederland heeft een rijke traditie in scheeps- en jachtbouw en is als bouwer van luxe jachten wereldwijd toonaangevend. Het Engelse woord “yacht / yachting” komt trouwens van het Nederlandse jacht of jagen / achtervolgen / snelheid en werd al in de 16e eeuw gebruikt. Ik vaar zelf op een “moderne” trimaran, niet echt historisch maar wel oorspronkelijk een bijna vierduizend jaar oud Polynesisch scheepsontwerp.
Herstel van de waterverbinding in Harderwijk
Harderwijk is van oudsher onlosmakelijk met het water verbonden. In vroeger tijden vormden handel en visserij een belangrijke bron van inkomsten. Vanaf de tweede helft van de vorige eeuw werd de historische binnenstad geleidelijk van het water afgesneden. Met het project Waterfront is de relatie tussen de binnenstad en het water echter weer hersteld en is een nieuwe aantrekkelijke kustlijn ontstaan. Met het project zijn ook nieuwe havens gecreëerd en hebben enkele oude industriële havens hun functie verloren. In deze (nieuwe) havens is nu ruimte ontstaan voor recreatievaartuigen voor passanten en bewoners, charter- en passagiersschepen en historische schepen. Historische schepen in de havens van Harderwijk versterken de aantrekkelijke uitstraling en het historisch karakter van Harderwijk. Maar wat is een historisch schip? En wanneer draagt het bij aan de kwaliteit van de historische havens? Om dat zo objectief mogelijk te kunnen beoordelen is i.s.m. Adviesbureau de Erfgoedwerf een rapport geschreven “Ruimtelijk Kwaliteitsplan Historische Haven Harderwijk” met daarin opgenomen beoordelingscriteria. Schepen waarvoor een ligplaatsvergunning wordt aangevraagd worden beoordeeld op een aantal aspecten. Van belang is de gaafheid en herkenbaarheid, en de mate van zeldzaamheid. Maar er wordt ook gekeken naar de staat van onderhoud van het vaartuig en de vraag of dit vaartuig ook past binnen de specifieke karakteristiek van een van de twee havens voor historische schepen.
De beoordeling van de cultuurhistorische waarde en staat van onderhoud zal worden gedaan door een onafhankelijk expert op het gebied van scheepsbouw, scheepsonderhoud en cultuurhistorie. Die zal zijn bevindingen vastleggen in een scheepsbouwhistorisch adviesrapport
De Commissie Omgevingskwaliteit waar ik zitting in heb zal vervolgens de beeldkwaliteit in relatie tot het karakter van de Lelyhaven, Vissershaven of de kom van de Vissershaven beoordelen. Het scheepsbouwhistorisch adviesrapport vormt daarbij achtergrondinformatie.
Beoordeling van historische schepen
Om een schip objectief te kunnen beoordelen is bepaald geen sinecure. Nederland heeft een rijke traditie van scheepvaart, die zich weerspiegelt in een grote verscheidenheid aan historische scheepstypes die door de eeuwen heen zijn ontwikkeld. Deze schepen werden niet alleen aangepast aan het specifieke gebruik, maar ook aan de specifieke omstandigheden van de vaargebieden waarin ze opereerden. Of het nu ging om het transport van vracht, vis of andere goederen, elk scheepstype had unieke kenmerken die het mogelijk maakten om efficiënt en veilig te navigeren, afhankelijk van het gebruik en het type vaarwater. Mijn grootvader had een brandstoffenhandel en vervoerde met zijn skûtsje kolen en turf voornamelijk in de drie noordelijke provincies op beschut vaarwater. Een skûtsje was daar destijds het aangewezen schip voor.
De visserij bracht weer een andere set eisen met zich mee. Een visser die zich richtte op haringvisserij had een schip nodig die in staat was om op zee te opereren, vaak met behulp van netten of lijnvisserij. De typische haringbussen of schokkers waren geschikt voor het zware werk op de open zee. Ze hadden een robuuste bouw en werden vaak gebruikt voor lange reizen naar visgronden zoals die bij de Doggersbank. Tegelijkertijd waren er kleinere vissersboten, zoals de Vollenhovense Bol, die speciaal was ontworpen voor het vissen op ansjovis op de Zuiderzee. Deze boten waren doorgaans minder robuust dan de grote haringboten, maar waren wendbaarder en geschikt voor kleinere visvangst in ondiepere wateren of in de kustzone.
In het rapport is een lange lijst van de scheepstypen die in Nederland voorkomen opgenomen en die lijst is zeker niet compleet. Tegenwoordig zijn veel van deze historische scheepstypes bewaard gebleven als cultureel erfgoed. Het bieden van een ligplaats in een veilige haven als Harderwijk draagt bij aan het behoud van dit varend erfgoed. De historische schepen op hun beurt dragen bij aan de identiteit van Harderwijk en versterken van de levendigheid en bruikbaarheid van de haven.
